Heraldiek

 

Hoofdvormen

Genealogie

Heraldiek

Topografie

 

 

Wat is heraldiek?

Heraldiek is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en de toepassing van wapens en het op juiste wijze beschrijven en het op kunstzinnige wijze afbeelden van wapens. De heraldiek is vooral een West-Europees verschijnsel. De wapens hebben reeds een lange traditie, welke teruggaat tot wel in de 12e eeuw.

Het begrip heraldiek is ontleend aan de heraut, een middeleeuwse functionaris die gekleed in een tabberd, een gewaad versierd met het wapen van zijn meester, voor zijn heer de aankondigingen deed van plechtige gebeurtenissen zoals toernooien en feesten. Op het slagveld functioneerde hij als een soort scheidsrechter. De kennis van de heraldiek die de herauten bij het organiseren van toernooien opdeden maakte hen tot de autoriteiten op het gebied van heraldiek en etiquette. Aan de hand van de gevoerde wapenschilden kon de heraut aan het einde van een conflict de gesneuvelden identificeren. De heraut riep de winnaar uit en regelde de teraardebestelling van de gesneuvelden. De herauten waren onschendbaar en creëerden een eigen jargon, blazoeneren genaamd en zorgden voor hun administratie voor prachtig geïllustreerde wapenboeken.

Het begrip heraldiek is ontleend aan de heraut, een middeleeuwse functionaris die gekleed in een tabberd, een gewaad versierd met het wapen van zijn meester, voor zijn heer de aankondigingen deed van plechtige gebeurtenissen zoals toernooien en feesten. Op het slagveld functioneerde hij als een soort scheidsrechter. De kennis van de heraldiek die de herauten bij het organiseren van toernooien opdeden maakte hen tot de autoriteiten op het gebied van heraldiek en etiquette. Aan de hand van de gevoerde wapenschilden kon de heraut aan het einde van een conflict de gesneuvelden identificeren. De heraut riep de winnaar uit en regelde de teraardebestelling van de gesneuvelden. De herauten waren onschendbaar en creëerden een eigen jargon, blazoeneren genaamd en zorgden voor hun administratie voor prachtig geïllustreerde wapenboeken.

Geschiedenis
De oude edelen en strijders hadden een schild tot bescherming. Om hun eigen mannen te herkennen in de strijd, ze streden met harnas en gesloten vizier, was er op hun schild een bepaald teken, bijvoorbeeld een balk. De zoon van de edele voegde later een teken hieraan toe, de volgende opnieuw. Zo ontstonden de familieschilden. Ook andere krijgers voegden bij het teken op hun schild een of ander symbool bij.

Het familiewapen heeft niets met adeldom te maken. Dat het voeren van een wapen een voorrecht van adellijke families zou zijn is nog een grote misvatting. Niets is minder waar. In vroegere tijden voerden veel welgestelde families een wapen, maar voor die families was het wapen een familiesymbool, een zinnebeeldige uitdrukking van de samenhorigheid van de familie. Dat was de eigenlijke waarde van het burgerlijk wapen. Er zijn vele duizenden bekende niet-adellijke wapens tegenover enkele honderden adellijke.

Mensen die niet konden schrijven kozen een motief voor een zegel, bijvoorbeeld het teken van hun heer met een ander motief erbij. Later wordt het zegel ongewijzigd het symbool of huismerk voor de familie of voor een tak van de familie. In een familiewapen vindt men gewoonlijk een symbool terug van de naam, van de streek, een feit uit de familiegeschiedenis, enz.

Heden
Ondanks strakke, eeuwenoude regels blijft heraldiek ons aanspreken. Het bepaalt mede ons straatbeeld, we worden er zonder dat we het beseffen dagelijks mee geconfronteerd. We denken dan vooral aan de overheidsheraldiek: provinciewapens, gemeentewapens en vlaggen. We vinden wapens op schilderijen, op allerlei voorwerpen in musea, in kerken, in kastelen en burchten, op grafstenen, voetbalclub logo’s, wandtapijten en  glas-in-loodramen.

Regels
Het staat iedere burger vrij om een wapen te kiezen en te gebruiken maar het is ongepast om een wapenschild te gebruiken dat aan een ander toebehoort. Ook mag men niet zonder meer een wapenschild gebruiken dat door een naamgenoot gebruikt wordt of werd.

Voor het zoeken naar een familiewapen zal eerst een uitgebreide genealogie moeten worden gemaakt om aan te tonen dat men afstamt van degene die een familiewapen voerde. 

In de heraldiek gaat men uit van de schilddrager: wat voor hem rechts is, is voor de beschouwer links, en omgekeerd. De wapenkunde kent twee metalen, goud (geel) en zilver (wit), en vier kleuren, rood, blauw, groen en zwart. Metalen en kleuren moeten voor een herkenbaar contrast afwisselend worden gebruikt, dus nooit metaal op metaal of kleur op kleur.

Wapens worden in Nederland geregistreerd en gepubliceerd door de Hoge Raad van Adel en, in het geval van burgers, door instanties als de Nederlandse Vereniging voor Genealogie en het Centraal Bureau voor Genealogie. Een geregistreerd burgerwapen wordt in Nederland overigens niet beschermd. Men kan een wapen wettelijk laten beschermen door haar te laten registreren bij een merkenbureau.

Wat is een wapen?
Een wapen is een gekleurd erfelijk kenteken van een familie of gemeenschap, van zinnebeeldige betekenis en voorgesteld als het afweerwapen van een middeleeuwse krijgsman namelijk: een schild, een helm, een dekkleed, een wrong en een helmteken.

Wat is een schild? (1)
Een schild maakte deel uit van de wapenrusting van een middeleeuwse krijgsman en diende als symbool van afweer van onrecht en heerlijk recht, zowel bij bestuurszaken als bij juridische zaken als bij krijgszaken.

Wat is een helm? (2)
Een helm maakte deel uit van de wapenrusting van een middeleeuwse krijgsman en kreeg in de late middeleeuwen een ceremoniële waarde. De helm werd bij begrafenissen meegedragen in de rouwstoet en kreeg vervolgens een plaats boven het graf in de kerk. De traliehelm bleef in het begin voorbehouden aan de adel die gerechtigd waren om mee te doen aan toernooien.

Wat is een dekkleed? (3)
Een dekkleed maakte deel uit van de wapenrusting van een middeleeuwse krijgsman en werd over de top van de helm heen geschoven, waarbij de achterkant als een sluier over de helm hing. Een dekkleed diende o.a. om de felle zonnestralen op de helm te weren en de kracht te breken van een zwaardhouw. De krijgsmannen beschadigden in de strijd vaak het dekkleed zodanig dat de randen gingen rafelen.

Wat is een wrong? (4)
Een wrong maakte deel uit van de wapenrusting van een middeleeuwse krijgsman en bestond uit een ring van veerkrachtig materiaal en was omwonden met lappen stof in de wapenkleuren en diende voor de middeleeuwse krijgsman om de dekkleden op hun plaats te houden, de overgang tussen helm en helmteken te verbergen en de kracht te breken van een zwaardhouw op de helm.

Wat is een helmteken? (5)
Een helmteken maakte deel uit van de wapenrusting van een middeleeuwse krijgsman en bestond uit een figuur die niet alleen op het schild maar ook op de helm werd aangebracht als herkenningsteken van zijn familie. Een helmteken bestond meestal uit de figuren uit het schild maar ook uit: verenbossen, schermen, pluimen of andere voorwerpen.

Wat is een naamlint? (6)
Op een naamlint werd de familienaam, een wapenspreuk of motto aangebrachte leus. Ook kan deze boven het wapen worden geplaatst.

Schildhouders?
Soms werd een schild gedragen door (fabel)dieren of menselijke figuren. Deze staan aan weerszijden van het schild.

Genealogie.startpagina.nl